تربه مسجدی کوچک درکوچه های بیدگل
تُربهها
مأمنِ مردمانِ کویری
شاید کمتر اسم تُربه را شنیده باشید
اما آنها در انتظار توجه همهی ما هستند
تا آرامشبخشی خود را دوباره به اثبات برسانند.
تُربِه اتاقهای کوچکی هستند که در اکثر کوچههای شهرستان آرانوبیدگل نزدیک قنات ساخته شده بود تا مردم از آن برای نماز و عبادت استفاده کنند.
کسانی که از جماعت جامانده بودند
یا مسافران بیسرپناه،
حتی افرادی که نمیخواستند هنگام عبادت – مثلا برای خواندن نماز شب – مزاحم اعضای خانواده شوند،
از تُربه بهره میبردند.
علّت ساخت تُربهها در نزدیکی قنات، دسترسی عابران یا مسافران به آب،
جهت گرفتن وضو یا انجام غسل و آمادهشدن برای نماز بود.
معنای دقیق تُربه، در لغتنامهها یافت نشد.
در پاسخ به این سوال که به کدام دلیل این اتاقهای سادهی کوچک را تُربه نام نهادهاند، با گمانهزنیهای فراوانی روبرو شدیم.
تُربه شاید محل تولید یا خرید و فروش خاک تُربت ائمهی اطهار (ع) برای مُهر و تسبیح باشد.
برخی معتقدند گذشتگان برای برداشتن کام کودکان و بیماران یا هنگام تربتگذاشتن برای میّت با خاک کربلا از فضای تربه بهره بردهاند.
حتی ممکن است بزرگان دینی را در تربهها به خاک سپرده باشند.
با این همه، باز هم دلیل اصلی نامگذاری تربه مشخص نیست.
تُربهها بهصورت کاملاً ساده و بدون محراب ساخته میشدند.
به نظر میرسد تُربه، مخصوص منطقهی اقلیمی شهرستان آرانوبیدگل باشد.
اینکه برای اولین بار چه کسی به ساخت تُربه اقدام کرد، مشخص نیست.
طی تحقیقات انجامشده هرچند هماکنون بسیاری از تُربهها از بین رفته و اثری از آنها باقی نمانده اما بیشتر کوچههای بیدگل دارای تُربه بوده است.
لازم به ذکر است مشابه مکانی تحت عنوان تُربه، در آران یافت نشد.
با اینکه سالهای زیادی از ساخت تُربهها نمیگذرد، آنها در زندگی امروزی گمشدهاند.
روی سخن با مسئولین و متولیان میراث فرهنگی شهرستان آرانوبیدگل و استان اصفهان است.
تُربهها بر اثر بیتوجهی و سهلانگاری مردم و مسئولین به کلی درحال نابودی هستند.
خبر مسرتبخشی خواهد بود اگر همگان دست به دست هم دهیم و هویت اسلامی - ایرانی را زنده نگه داریم.
به این امید که با همتی والا و ارادهای استوار، گنجینههای موروثی گرانقدر را غنیمت شمرده و در بازسازی، نگهداری و معرفی آن به نسل جوان بکوشیم تا صحیح و سالم به دست آیندگان برسد.
..........................................................
◻️احمد بافنده◻️
تربه و روحانیت و نقش و جایگاه آن در فرهنگ تشیع بیدگل
روحانیت در قبل و حال در جوامع اهل تشیع پناهگاه مردم از هر نظر بوده
از زمان تولد که اذان را برگوش ما می خوانده اند
تا ازدواج که صیغه عقد را جاری می کردند
و دوباره در طلاق صیغه جدایی
تا در حل وفصل جنگ و دعواهای خانوادگی و محلی
برو تا ریش سفیدی و ضمانت و معرفی به کار و سفارش کردن ها
و چشم غره رفتن به اراذل و اوباش محل و بسیج عمومی در برابر حکام ظالم
و در انتها زیر بال خود گرفتن مردم
و تقلید و رساله ی عملیه
و راه و سوی بهشت رفتن
و دوری گزیدن از جهنم
همه را انجام می داده اند.
در بیدگل دو کوچه را به نام کوچه ی ملاها می شناسند
یکی در محله ی درب مختص اباد
و دیگری در محله ی توی ده
و شاید به این دلیل این دو کوچه را به نام ملاها می خواندند که مرکز ثقل سکونت روحانیت بیدگل بوده است کوچه ملاها در محله ی توی ده از بازار ساطع یا صدیقیان شروع و در انتها به بن بست کوچه شیروانی ختم می شد .
نکته ی دیگر که قابل توجه است که در بیدگل در کنار چهار مجموعه ی کامل بازار زنجیره ای و خدماتی و مذهبی محلی در حدود ۱۲ متر مربع را به محل وقف کرده بودند به نام تربه،
تربه ها ۲۴ ساعته محل امن بدون قفل و بست و ماموری بوده برای مسافران و در راه ماندگانی که به بیدگل می امدند
و خود شهروندانی که شب با حاج خانم دعوا و از خانه به بیرون می زده اند
تا شب را محلی برای سکونت رایگان داشته باشند
تربه ی محله ی توی ده در کوچه ی ملاها قرار داشت
که قسمتی از خانه ی مرحوم حسین افکانه بود
که در حال حاضر مخروبه شده است
من در کمیته ی فرهنگی شورای شهر چهارم پیشنهاد دادم که تربه ها احیا و محلی برای کارهای فرهنگی محل شده و محلی امن برای توریست هایی باشد که به بیدگل می آیند.
◻️اکبر ستاری◻️
واژه تربه واژه ی شناخته شده به معنی عبادتگاه کوچک در لغت نامه ها نیست و واژه ای محلی شاید بتوان محسوبش کرد ولی این مکانهای کوچک بی متولی را در کاشان و بیدگل دیده ام مثلا در نبش کوچه ای که منزل آقاحسین و آقامحمود پارسا در آن بود یکی اش بود و یکی هم که الان هست در جنب حسینیه ی سلمقان .
فلسفه ی وجودی تربه چه بوده باید به منابع معتبر قدیمی مراجعه کرد.
شاید مکانی هم که در سه راهی منزل صابریهاست یک تربه بوده است.
◻️علی عباس عمی◻️
تربه در تعدادی از کوچه های قدیم بیدگل وجود داشته و بعضی از آنها که ما دیده ایم قطعه ی زیلویی در آنجا پهن بود و تقریبا بیشتر حالت مسجد را داشت.
ومحل آن هم وقفی بوده است
و یکی از این تربه ها سرکوچه ی ما(عصارها) و حسینیه ی دربریگ بود که وقتی خیابان ۲۲بهمن احداث شد، داخل خیابان افتاد
و مرحوم حاج سید مهدی مصباحی امام جماعت مسجد رحیم خروس و مسجد علی (درویشان) و مسجد جعفر، چون آن را وقفی می دانست موقع عبور از این خیابان به این قسمت(محل تربه)که می رسید، مسیر خود را تغییر می داد تا از روی زمین وقفی تربه عبور نکند.
بنده چندتا از تربه ها را که دیده ام معرفی می کنم.
》خیابان ۲۲بهمن کوچه ی دوم از سمت راست، پشت مغازه لوکس فروشی حاج رضا علی آبادی،
》 کوچه ی بعد همان سرکوچه ی پارسا،
》کوچه دربریگ، سرکوچه، که جزو خیابان شد،
》کوچه رنگرزها، روبروی خانه معماریها
》 کوچه حسینیه سلمقان، روبروی منزل و مغازه حاج محمد اسکندرزاده.
◻️احمد بافنده◻️
تمام ۱۲ محله ی قدیم بیدگل محلی به نام تربه داشته است .
تربه درب داشته
و قطعه ی زیلویی در آنجا پهن بوده
و چراغی نفتی یا چراغ موشی یا چند دانه شمع در آن قرار داشته و بیشتر مردم محل به دید مسجد به آن نگاه می کردند
ومحل آن هم مثل مسجد و اب انبار وقفی بوده است
و هر از راه مانده ای هم میتوانست بدون منت در انجا پناه بگیرد.
تربه محله ی باغ علوی بعد از بازار خاص به طرف باغ علوی که توسط اقای محسنی احیا مانده است....
تربه ی محله ی ویرانه روبروی بهداری شهدا
..........................................................
◻️سیدحسن سعیدزاده◻️
من در پژوهش اینترنتی این شرح را برای
تربه یافتم
در شهر بیدگل بر کمالِ سکونتگاههایشان دقت کامل داشته و میهمانان و رهگذران و خستگان و از سفر ماندگان و دراویش و....را از یاد نبرده و در سازماندهی عناصر شهری- روستایی بدقت و هوشمندی و سخاوت محلی را بنام تربه که معمولا نزدیک میادین اصلی محلات،مسجد،آب انبار ،بازار قرار داشته تعبیه کرده و استفاده های چند گانه برای اهالی و ذکر شدگان در بالا داشته اند.
............................................
◻️اکبر ستاری◻️
در سایت گنجور که امکان جستجو در آثار حدود ۶۰ نفر از شاعران کشورمان را فراهم نموده است کلمه ی تربه را جستجو کردم .
تنها در دو شعر از اشعار سنایی کلمه ی تربه را یافتم:
سنایی:
زانکه در تُربه سیّد آسودهست
تا نیابت به شیخ فرمودهست
سنایی:
آن بُقعه شده به پیش فردوس
آن تُربه به روضه کرده رضوان
...................................
درب تربه مسجد محسنی واقع در کوچه جنب نانوایی ماشالله خاص
ساخت درب اثر استاد حاج محمد بیدگلی بیدگلی
نام :حسین بیدگلی بیدگلی